معنای باکرگی همیشگی حضرت مریم
مریم، مادر عیسی مسیح، جایگاهی محوری در روایت‌های تولد مسیح و در الهیات بسیاری از کلیساهای مسیحی دارد. «باکرگی همیشگی» (Perpetual Virginity؛ لاتین: Semper Virgo) اعتقادی است که مریم را پیش از تولد عیسی، هنگام تولد او و پس از آن باکره می‌داند. این آموزه از باور به تولد باکره عیسی آغاز می‌شود، اما با آن یکی نیست: انجیل‌ها بارداری مریم به‌واسطه روح‌القدس را روایت می‌کنند، درحالی‌که باکرگی پس از تولد و معنای دقیق تولد «هنگام باکرگی» بیش از همه به تفسیر سنتی و الهیاتی مربوط است.
از همان ابتدا باید روشن کرد که این یکی از آموزه‌های رسمی کلیسای کاتولیک و از سنت‌های مهم کلیساهای ارتدوکس است، اما همه مسیحیان تفسیر یکسانی از متون عهد جدید ندارند. برای آشنایی گسترده‌تر با روایت‌های مربوط به مریم می‌توان به صفحه حضرت مریم در عهد جدید مراجعه کرد؛ این مقاله به‌طور خاص بر آموزه باکرگی همیشگی و بحث خانواده عیسی تمرکز دارد.
سه بُعد آموزه
۱. پیش از تولد عیسی: Ante Partum
متی ۱:۱۸–۲۵ و لوقا ۱:۲۶–۳۸ بارداری مریم را پیش از زندگی زناشویی با یوسف به روح‌القدس نسبت می‌دهند. در لوقا ۱:۳۴، مریم می‌پرسد: «این چگونه ممکن است؟ زیرا مردی را نشناخته‌ام؟» در زبان کتاب مقدس «شناختن» می‌تواند کنایه از رابطه زناشویی باشد. فرشته پاسخ می‌دهد که روح‌القدس بر او خواهد آمد و قدرت خدای متعال بر او سایه خواهد افکند. این روایت به‌روشنی تولد باکره عیسی را در جهان داستانی انجیل بیان می‌کند، اما به‌تنهایی درباره زندگی زناشویی مریم پس از تولد عیسی داوری نمی‌کند.
این باور را نباید با «لقاح پاک» اشتباه گرفت. تولد باکره به نحوه آبستنی عیسی اشاره دارد؛ لقاح پاک (Immaculate Conception) آموزه کاتولیکی جداگانه‌ای درباره محفوظ‌ماندن مریم از گناه نخستین از لحظه آغاز وجودش است.
۲. هنگام تولد عیسی: In Partu
در سنت کاتولیک و ارتدوکس، مریم هنگام تولد مسیح نیز باکره باقی ماند؛ این آموزه را گاه تولد معجزه‌آسای مسیح می‌نامند. مقصود آن در الهیات، پاسداشت راز تجسد و نشانه‌بودن تولد مسیح است، نه ارائه توصیفی پزشکی از روند زایمان. عهد جدید جزئیات زیست‌شناختی تولد را شرح نمی‌دهد و الهی‌دانان نیز در توضیح دقیق این بُعد یکسان سخن نگفته‌اند. بنابراین باید میان اصل اعتقادی در سنت کلیسایی و جزئیات تفسیری یا جسمانی تمایز گذاشت.
۳. پس از تولد عیسی: Post Partum
این بُعد می‌گوید مریم پس از تولد عیسی نیز باکره ماند و عیسی تنها فرزند او بود. مهم‌ترین پرسش کتاب مقدسی در این زمینه، معنای «برادران و خواهران» عیسی در متون انجیل است. کاتولیک‌ها و ارتدوکس‌ها با تکیه بر سنت و تفسیرهای متفاوت، این عبارات را ناسازگار با باکرگی همیشگی نمی‌دانند؛ بسیاری از پروتستان‌ها آن‌ها را به فرزندان دیگر مریم و یوسف تعبیر می‌کنند.
چه می‌گویند متون عهد جدید؟
بشارت در لوقا و روایت متی
در لوقا ۱:۲۶–۳۸، پرسش مریم و پاسخ فرشته نقش روح‌القدس را برجسته می‌کند. در متی ۱:۱۸–۲۵ نیز یوسف درمی‌یابد که بارداری مریم «از روح‌القدس» است؛ فرشته در خواب او را از پذیرفتن مریم بازنمی‌دارد و به او می‌گوید نام کودک را عیسی بگذارد. متی نام را با مأموریت نجات‌بخش او پیوند می‌دهد. این دو روایت شاهد روشن سنت عهد جدید درباره منشأ معجزه‌آسای بارداری عیسی‌اند.
متی ۱:۲۵ می‌گوید یوسف «او را نشناخت تا پسر خود را بزایید». واژه «تا» (در یونانی، heōs) در متون کتاب مقدس الزاماً نشان نمی‌دهد که پس از زمان مورد اشاره وضع تغییر کرده است؛ گاهی تنها محدوده زمانی رویداد را مشخص می‌کند. بااین‌حال، این نکته نیز درست نیست که آیه به‌تنهایی باکرگی پس از تولد را ثابت کند. آیه درباره پیش از تولد عیسی صریح است، اما به‌تنهایی پاسخ نهایی به پرسش پس از تولد نمی‌دهد.
برادران و خواهران عیسی
متی ۱۳:۵۵–۵۶ نام یعقوب، یوسف، شمعون و یهودا را به‌عنوان برادران عیسی می‌آورد و از خواهران او نیز سخن می‌گوید. مرقس ۶:۳ نیز نام‌های یعقوب، یوسی، یهودا و شمعون را دارد. خانواده عیسی در متی ۱۲:۴۶–۵۰، مرقس ۳:۳۱–۳۵ و لوقا ۸:۱۹–۲۱ حضور دارد؛ یوحنا ۷:۳–۵ از برادرانی سخن می‌گوید که در آن مقطع به او ایمان نداشتند. یوحنا ۲:۱۲، اعمال رسولان ۱:۱۴ و اول قرنتیان ۹:۵ نیز در بحث خانواده و «برادران خداوند» مطرح شده‌اند.
واژه یونانی adelphoi معمولاً به معنای «برادران» است. در بسیاری از کاربردها منظور برادران تنی است؛ اما زبان کتاب مقدس، به‌ویژه در سنت ترجمه یونانی عهد عتیق (سپتوآجینت)، واژه‌های خویشاوندی را گاه برای بستگان یا اعضای گروهی گسترده‌تر نیز به کار می‌برد. این امکان زبانی به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که برادران عیسی پسرعمو یا خویشاوندان او بوده‌اند؛ همان‌طور که واژه به‌تنهایی ثابت نمی‌کند حتماً فرزندان دیگر مریم‌اند. تعیین معنا به بافت روایت، زبان و سنت تفسیری وابسته است.
کاتولیک‌ها معمولاً «برادران» را خویشاوندان نزدیک عیسی می‌دانند. در سنت ارتدوکس، تفسیر رایج این است که آنان فرزندان یوسف از ازدواج پیشین بوده‌اند. این روایت در نوشته‌های مسیحی اولیه و سنت ارتدوکس ریشه دارد، اما گزارش صریح اناجیل قانونی نیست. بسیاری از پروتستان‌ها نیز خوانش طبیعی‌ترِ برادران و خواهران به‌عنوان فرزندان دیگر مریم و یوسف را ترجیح می‌دهند. شناسایی یعقوب یا یوسف‌های نام‌برده در این آیات با شخصیت‌های هم‌نام، از جمله یعقوب پسر حلفای، قطعی نیست و پژوهشگران درباره آن اختلاف دارند.
مریم پای صلیب
در یوحنا ۱۹:۲۵–۲۷، عیسی مادرش را به شاگرد محبوب می‌سپارد. برخی الهی‌دانان کاتولیک این اقدام را قرینه‌ای می‌دانند که مریم فرزند دیگری نداشته است؛ در غیر این صورت، ممکن بود فرزندان دیگر مسئولیت او را بر عهده بگیرند. در برابر، می‌توان گفت روایت یوحنا بر پیوند معنوی میان مریم و شاگرد نیز تأکید دارد و شرایط خاص مرگ عیسی را نباید نادیده گرفت. این متن به‌تنهایی اثبات قطعی باکرگی همیشگی نیست.
دیدگاه‌های کاتولیک، ارتدوکس و پروتستان
کاتولیک
تعلیم‌نامه کلیسای کاتولیک، بندهای ۴۹۶ تا ۵۰۱، آموزه باکرگی همیشگی را بیان می‌کند: مریم پیش، هنگام و پس از تولد مسیح باکره بود و «برادران عیسی» را فرزندان دیگری از مریم نمی‌داند؛ آن‌ها را خویشاوندان نزدیک تفسیر می‌کند. این باور در سنت کاتولیک اعتقادی رسمی است و با مریم‌شناسی کلیسا و فهم آن از هویت مسیح پیوند دارد.
ارتدوکس
کلیساهای ارتدوکس نیز مریم را «همیشه باکره» می‌خوانند. در تفسیر رایج ارتدوکس، برادران عیسی فرزندان یوسف از ازدواج پیشین او هستند. این برداشت سنتی را نباید به‌عنوان گزارشی که خود اناجیل صریحاً نقل کرده‌اند عرضه کرد؛ بلکه بخشی از روایت و تفسیر کلیسایی است.
پروتستان
در بسیاری از سنت‌های پروتستان، متی ۱:۲۵ و اشاره‌های انجیل به برادران و خواهران عیسی به این معنا گرفته می‌شوند که مریم و یوسف پس از تولد عیسی فرزندان دیگری داشتند. بااین‌حال، پروتستان‌ها یکپارچه نیستند و برخی متفکران پروتستان نیز از باکرگی همیشگی دفاع کرده‌اند. تفاوت اصلی در وزن‌دادن به سنت کلیسا، زبان متن و خوانش طبیعی عبارت‌های خویشاوندی است.
| موضوع | کاتولیک | ارتدوکس | پروتستان |
|---|---|---|---|
| باکرگی پیش از تولد عیسی | پذیرفته‌شده | پذیرفته‌شده | عموماً پذیرفته‌شده |
| باکرگی هنگام تولد | پذیرفته‌شده | پذیرفته‌شده | دیدگاه‌ها متفاوت |
| باکرگی پس از تولد | آموزه رسمی | باور سنتی | دیدگاه‌ها متفاوت |
| تفسیر برادران عیسی | خویشاوندان نزدیک | اغلب فرزندان یوسف از ازدواج پیشین | اغلب فرزندان مریم و یوسف |
| جایگاه آموزه | اعتقاد رسمی | سنت اعتقادی | مورد اختلاف |
این جدول نمایی کلی است، نه توصیف تک‌تک مؤمنان. درون هر سنت نیز تفاوت‌های تفسیری وجود دارد.
پیشینه تاریخی آموزه
مسیحیان نخستین و پروتو‌انجیل یعقوب
نوشته‌های مسیحیان سده‌های نخست، باور به تولد عیسی از باکره را زودهنگام گواهی می‌کنند. ایگناتیوس انطاکی، در نامه به افسسیان، از تولد عیسی از مریم باکره سخن می‌گوید؛ این شاهد مهمی برای باور به تولد باکره است، اما به‌تنهایی همه ابعاد باکرگی همیشگی را اثبات نمی‌کند.
«پروتو‌انجیل یعقوب» نوشته‌ای مسیحی از قرن دوم است که درباره کودکی مریم و یوسف روایت‌هایی عرضه می‌کند و در شکل‌گیری برخی سنت‌های مریم‌شناختی اثر گذاشته است. این اثر جزو کتاب‌های قانونی عهد جدید نیست؛ ارزش آن بیشتر در گواهی‌دادن به باورها و روایت‌های برخی مسیحیان آن دوره است، نه جایگاه برابر با اناجیل قانونی.
پدران کلیسا و سنت شورایی
اوریجن در تفسیر متی، که در سده سوم نگاشته شد، مسئله برادران عیسی را بررسی می‌کند و دیدگاهِ فرزندان یوسف از ازدواج پیشین را در پیوند با سنتی که به پروتو‌انجیل یعقوب شناخته می‌شود گزارش می‌کند. او این موضوع را در چارچوب تفسیر مسیحی زمان خود می‌کاود، نه به‌عنوان عبارتی صریح در اناجیل.
آتاناسیوس در نوشته‌هایی چون درباره تجسد کلمه (حدود ۳۱۸) بر تولد مسیح از مریم باکره تأکید دارد؛ این اثر را باید شاهدی بر باور مسیح‌شناختی به تولد باکره دانست، نه مدرکی مستقل برای همه جزئیات آموزه پس از تولد. آمبروسیوس در رساله درباره باکرگی (حدود ۳۷۷) و نوشته‌های مرتبط، باکرگی مریم را الگویی معنوی معرفی می‌کند. جروم در رساله علیه هلویدیوس: درباره باکرگی همیشگی مریم (حدود ۳۸۳) صریحاً از باکرگی پس از تولد دفاع می‌کند و تفسیر هلویدیوس از «برادران» را نقد می‌کند. آگوستین نیز در موعظه‌ها و نوشته‌های اواخر قرن چهارم و اوایل قرن پنجم، از باکرگی همیشگی مریم سخن می‌گوید؛ از جمله در بحث‌های مربوط به ایمان و مراتب پاکدامنی در اثر درباره باکرگی مقدس (حدود ۴۰۱).
شورای قسطنطنیه دوم در سال ۵۵۳ در اسناد و محکومیت‌های مرتبط، عنوان یونانی Aeiparthenos، به معنای «همیشه باکره»، را در سنت کلیسایی تثبیت‌شده به کار می‌برد. این سابقه شورایی مهم است، اما باید آن را از تعریف‌های رسمیِ بعدی در سنت کاتولیک جدا کرد. استمرار این باور در سنت لاتین و آثار پدران کلیسا در نهایت در تعلیم‌نامه معاصر کاتولیک، به‌ویژه بندهای ۴۹۶ تا ۵۰۱، صورت‌بندی روشن دارد.
اهمیت الهیاتی در سنت کاتولیک
مسیح‌شناسی و تجسد
برای کاتولیک‌ها، باکرگی مریم نشانه‌ای از ابتکار خدا در تجسد کلمه است؛ باور اصلی آن است که عیسی مسیح، پسر خدا، به‌واسطه روح‌القدس انسان شد. باکرگی همیشگی بخشی از فهم کلیسا از راز مسیح و نقش مریم در این روایت است، نه جایگزین باور به انسانیت واقعی عیسی.
ایمان مریم و الگوی کلیسا
سنت کاتولیک باکرگی را نشانه وقف و پاسخ آزادانه مریم به اراده خدا می‌داند. در قانون اساسی Lumen Gentium، فصل هشتم، مریم الگویی برای ایمان، اطاعت و شاگردی کلیسا معرفی می‌شود. این تفسیر معنوی نباید به معنای کم‌ارزش شمردن ازدواج باشد: کلیسای کاتولیک ازدواج را پیمانی مقدس و نیکو می‌داند. تجرد و وقف مذهبی شیوه‌هایی خاص از زندگی مسیحی‌اند، نه حکمی مبنی بر ناپاکی زندگی زناشویی.
باکرگی همیشگی و لقاح پاک: دو آموزه جداگانه
| ویژگی | لقاح پاک | باکرگی همیشگی |
|---|---|---|
| موضوع اصلی | وضع مریم در برابر گناه نخستین | باکرگی مریم |
| زمان مورد توجه | آغاز وجود مریم | پیش از تولد، هنگام تولد و پس از تولد عیسی |
| مفهوم | فیض و محفوظ‌ماندن از گناه نخستین | باکره‌ماندن همیشگی |
| صورت‌بندی رسمی کاتولیک | تعریف‌شده در ۱۸۵۴ | باوری تاریخی و آموزه رسمی کلیسا |
لقاح پاک به معنای تولد عیسی از مریم باکره نیست و باکرگی همیشگی نیز به معنای رهایی مریم از گناه نخستین نیست. این دو آموزه به پرسش‌های متفاوت پاسخ می‌دهند.
پرسش‌های رایج و پاسخ‌های کوتاه
آیا مریم پس از تولد عیسی با یوسف زندگی زناشویی داشت؟
کاتولیک‌ها و ارتدوکس‌ها پاسخ منفی می‌دهند؛ بسیاری از پروتستان‌ها پاسخ مثبت را محتمل‌تر می‌دانند. عهد جدید این پرسش را به‌صورت توضیح مستقیم حل نمی‌کند.
آیا عیسی خواهر و برادر داشت؟
انجیل‌ها از «برادران» و «خواهران» او نام می‌برند. اختلاف بر سر این است که این افراد فرزندان مریم و یوسف، فرزندان یوسف از ازدواج پیشین یا خویشاوندان نزدیک بوده‌اند.
برادران عیسی در متی ۱۳ چه کسانی بودند؟
متی نام یعقوب، یوسف، شمعون و یهودا را می‌آورد و به خواهران نیز اشاره می‌کند. هویت دقیق و نسبت خانوادگی آنان در سنت‌های مسیحی متفاوت تفسیر شده است.
آیا متی ۱:۲۵ ثابت می‌کند یوسف بعداً با مریم هم‌بستر شد؟
نه. «تا» الزاماً تغییر وضعیت پس از زمان مورد اشاره را بیان نمی‌کند؛ ولی آیه به‌تنهایی باکرگی پس از تولد را هم ثابت نمی‌کند.
آیا adelphoi همیشه به معنای برادر تنی است؟
نه در همه بافت‌ها. کاربرد آن می‌تواند گسترده‌تر باشد، اما از امکان زبانی نمی‌توان بی‌درنگ نتیجه گرفت که منظور در این آیات قطعاً خویشاوند بوده است.
آیا کلیسای کاتولیک ازدواج را پایین‌تر می‌داند؟
خیر. ازدواج در الهیات کاتولیک ارزش و قداست دارد؛ باکرگی مریم معنای محکوم‌کردن ازدواج یا زندگی زناشویی نیست.
آیا آموزه باکرگی همیشگی صریحاً در کتاب مقدس آمده است؟
کتاب مقدس تولد باکره عیسی را بیان می‌کند؛ اما آموزه کامل سه‌بخشی به‌صورت یک گزاره صریح و یکپارچه در آن نیامده و با تفسیر کلیسایی شکل گرفته است.
آیا همه مسیحیان به این آموزه باور دارند؟
خیر. کاتولیک‌ها آن را آموزه رسمی می‌دانند و ارتدوکس‌ها آن را سنتی محوری می‌شمارند؛ میان پروتستان‌ها اختلاف وجود دارد.
تفاوت دیدگاه ارتدوکس و کاتولیک چیست؟
هر دو باکرگی همیشگی را می‌پذیرند، اما تفسیر رایج ارتدوکس از برادران عیسی فرزندان یوسف از ازدواج پیشین است؛ کاتولیک‌ها معمولاً آنان را خویشاوندان نزدیک می‌دانند.
آیا همه پروتستان‌ها باکرگی همیشگی را رد می‌کنند؟
خیر. بسیاری آن را نمی‌پذیرند، اما برخی الهی‌دانان و گروه‌های پروتستان از آن دفاع کرده‌اند.
پرسش‌های متداول
باکرگی همیشگی حضرت مریم به چه معناست؟
یعنی مریم پیش از تولد عیسی، هنگام تولد او و پس از آن باکره ماند؛ این آموزه در کاتولیسیسم رسمی و در ارتدوکسی سنتی مهم است.
آیا حضرت مریم پیش از تولد عیسی باکره بود؟
متی ۱:۱۸–۲۵ و لوقا ۱:۲۶–۳۸ بارداری عیسی را پیش از زندگی زناشویی مریم و یوسف و به‌واسطه روح‌القدس روایت می‌کنند.
آیا مریم هنگام تولد عیسی باکره باقی ماند؟
کلیساهای کاتولیک و ارتدوکس این باور را می‌پذیرند؛ اناجیل جزئیات زیست‌شناختی تولد را توضیح نمی‌دهند.
آیا مریم پس از تولد عیسی نیز باکره ماند؟
کاتولیک‌ها و ارتدوکس‌ها بله می‌گویند. بسیاری از پروتستان‌ها از اشاره به برادران و خواهران عیسی برداشت دیگری دارند.
چرا کاتولیک‌ها به باکرگی همیشگی مریم اعتقاد دارند؟
این اعتقاد بر سنت تاریخی کلیسا، تفسیر متون عهد جدید و فهم کاتولیکی از نقش مریم در راز تجسد تکیه دارد و در تعلیم‌نامه رسمی کلیسا آمده است.
برادران عیسی در کتاب مقدس چه کسانی هستند؟
انجیل‌ها نام‌هایی چون یعقوب، یوسف، شمعون و یهودا را ذکر می‌کنند. نسبت دقیق آنان با عیسی محل اختلاف است.
آیا یعقوب و یوسف فرزندان مریم بودند؟
این را بسیاری از پروتستان‌ها محتمل می‌دانند؛ کاتولیک‌ها آنان را خویشاوندان و ارتدوکس‌ها اغلب فرزندان یوسف از ازدواج قبلی می‌شمارند.
آیا متی ۱:۲۵ باکرگی همیشگی مریم را رد می‌کند؟
نه به‌طور قطعی. کاربرد «تا» لزوماً به معنای تغییر وضعیت بعدی نیست، اما این آیه نیز به‌تنهایی آموزه پس از تولد را اثبات نمی‌کند.
ارتدوکس‌ها درباره باکرگی مریم چه اعتقادی دارند؟
آنان مریم را همیشه باکره می‌دانند و در تفسیر رایج، برادران عیسی را فرزندان یوسف از ازدواج پیشین معرفی می‌کنند.
پروتستان‌ها درباره این آموزه چه نظری دارند؟
دیدگاه غالب در بسیاری از سنت‌های پروتستان رد یا نپذیرفتن باکرگی پس از تولد است، اما توافق کامل وجود ندارد.
آیا باکرگی همیشگی مریم در کتاب مقدس به‌صراحت بیان شده است؟
نه به‌صورت گزاره‌ای کامل و مستقیم. بخش پیش از تولد روشن‌تر است و بخش‌های دیگر با تفسیر متون و سنت کلیسا پیوند دارند.
تفاوت باکرگی همیشگی با لقاح پاک چیست؟
لقاح پاک به محفوظ‌ماندن مریم از گناه نخستین از آغاز وجودش اشاره دارد؛ باکرگی همیشگی درباره باکره‌ماندن او در نسبت با تولد عیسی است.
منابع و برای مطالعه بیشتر
- کتاب مقدس: متی ۱:۱۸–۲۵؛ ۱۲:۴۶–۵۰؛ ۱۳:۵۵–۵۶؛ مرقس ۳:۳۱–۳۵؛ ۶:۳؛ لوقا ۱:۲۶–۳۸؛ ۸:۱۹–۲۱؛ یوحنا ۲:۱–۱۲؛ ۷:۳–۵؛ ۱۹:۲۵–۲۷؛ اعمال رسولان ۱:۱۴؛ اول قرنتیان ۹:۵.
- تعلیم‌نامه کلیسای کاتولیک، به‌ویژه بندهای ۴۹۶ تا ۵۰۱.
- Lumen Gentium، فصل هشتم.
- ایگناتیوس انطاکی، نامه به افسسیان، فصل ۱۹.
- اوریجن، تفسیر متی، بخش ۱۰٫۱۷.
- جروم، علیه هلویدیوس: درباره باکرگی همیشگی مریم، حدود ۳۸۳.
- آمبروسیوس، درباره باکرگی، حدود ۳۷۷؛ آگوستین، درباره باکرگی مقدس، حدود ۴۰۱.
- Protoevangelium of James، نوشته‌ای غیرقانونی از قرن دوم؛ برای مطالعه تاریخ روایت‌های مسیحی اولیه.
- مجموعه آثار پدران کلیسا، متن‌های تاریخی و الهیاتی به زبان انگلیسی.
برچسب‌ها: مریم مقدس، مریم‌شناسی، باکرگی همیشگی حضرت مریم، برادران عیسی، کلیسای کاتولیک، کلیسای ارتدوکس، مطالعات عهد جدید
با این شواهد می‌توان دید که «باکرگی همیشگی حضرت مریم» نه یک تعبیر ساده از یک آیه منفرد، بلکه آموزه‌ای تاریخی است که از پیوند متن، سنت و الهیات شکل گرفته است. کاتولیک‌ها و ارتدوکس‌ها آن را بخشی مهم از ایمان خود می‌دانند، درحالی‌که بسیاری از پروتستان‌ها همان متون را به شیوه‌ای دیگر می‌خوانند. تشخیص روشن میان آنچه انجیل‌ها می‌گویند و آنچه سنت‌های کلیسایی از آن استنباط می‌کنند، زمینه گفت‌وگویی دقیق و محترمانه درباره مریم و جایگاه او در مسیحیت فراهم می‌آورد.
