کتاب مقدس یکی از مهم‌ترین متون ایمان مسیحی است. مسیحیان در سنت‌های مختلف، آن را منبعی اساسی برای شناخت خداوند، آشنایی با تاریخ ایمان، درک تعالیم عیسی مسیح و رشد در زندگی روحانی می‌دانند.
با این حال، آغاز مطالعه کتاب مقدس ممکن است برای بسیاری از افراد دشوار باشد. این کتاب مجموعه‌ای از نوشته‌های گوناگون است که در دوره‌های تاریخی مختلف شکل گرفته‌اند و شامل روایت‌های تاریخی، قوانین، سرودها، دعاها، حکمت، نوشته‌های پیامبران، انجیل‌ها، نامه‌ها و متون مکاشفه‌ای می‌شود.
به همین دلیل، اگر بدون شناخت ساختار کتاب مقدس مطالعه را آغاز کنیم، ممکن است ندانیم از کدام کتاب شروع کنیم، چگونه ارتباط میان بخش‌های مختلف را بفهمیم یا چگونه یک آیه را در زمینه اصلی خود تفسیر کنیم.
این راهنما برای کمک به همین مسیر تهیه شده است. در این صفحه با ساختار کلی کتاب مقدس، تفاوت عهد عتیق و عهد جدید، جایگاه انجیل‌ها، روش‌های مطالعه و نکاتی برای فهم بهتر متن آشنا می‌شوید.
هدف از مطالعه کتاب مقدس فقط جمع‌آوری اطلاعات نیست. برای مسیحیان، مطالعه این کتاب می‌تواند راهی برای شناخت بهتر خداوند، تأمل در زندگی عیسی مسیح، بررسی ارزش‌های اخلاقی و شکل دادن به زندگی بر اساس ایمان باشد.
کتاب مقدس مجموعه‌ای از نوشته‌های دینی است که در طول قرن‌ها شکل گرفته‌اند و در سنت مسیحی، جایگاهی محوری در شناخت خداوند و زندگی ایمانی دارند.
این مجموعه از کتاب‌های مختلفی تشکیل شده است که هر یک در زمینه تاریخی، ادبی و دینی خاصی نوشته شده‌اند. برخی از آن‌ها روایت‌هایی از تاریخ قوم اسرائیل ارائه می‌کنند؛ برخی شامل قوانین و تعالیم اخلاقی‌اند؛ برخی دعاها و سرودها را در بر می‌گیرند و برخی دیگر به زندگی، تعالیم، مرگ و رستاخیز عیسی مسیح می‌پردازند.
کتاب مقدس یک کتاب با سبک نگارش واحد نیست. برای فهم بهتر آن، باید به نوع ادبی هر بخش، زمینه تاریخی، مخاطبان اولیه و هدف نویسنده توجه کنیم.
برای مثال، یک مزمور را نباید دقیقاً مانند یک روایت تاریخی خواند. به همین ترتیب، یک مَثَل در انجیل با یک بخش قانونی یا نامه‌ای از پولس رسول یکسان نیست.
شناخت این تفاوت‌ها به ما کمک می‌کند پیام هر بخش را بهتر درک کنیم و از برداشت‌های نادرست جلوگیری کنیم.
کتاب مقدس مسیحیان به دو بخش اصلی تقسیم می‌شود:
عهد عتیق
عهد جدید
عهد عتیق شامل نوشته‌هایی است که پیش از دوره زندگی زمینی عیسی مسیح شکل گرفته‌اند و بخش مهمی از میراث مشترک مسیحیان و یهودیان را تشکیل می‌دهند؛ هرچند ترتیب و مجموعه دقیق کتاب‌های پذیرفته‌شده در سنت‌های مختلف یکسان نیست.
عهد جدید شامل نوشته‌های مربوط به عیسی مسیح، شاگردان او و شکل‌گیری جامعه مسیحی اولیه است.
در بسیاری از نسخه‌های پروتستان، کتاب مقدس شامل ۶۶ کتاب است: ۳۹ کتاب در عهد عتیق و ۲۷ کتاب در عهد جدید. در سنت کاتولیک، عهد عتیق شامل کتاب‌های بیشتری است و در سنت‌های ارتدوکس نیز مجموعه و ترتیب کتاب‌ها می‌تواند متفاوت باشد.
بنابراین، هنگام مطالعه یا خرید نسخه کتاب مقدس، بهتر است به سنت کلیسایی و فهرست کتاب‌های نسخه مورد استفاده توجه کنید.
عهد عتیق بخش نخست کتاب مقدس مسیحیان است. این مجموعه شامل نوشته‌هایی درباره آفرینش، تاریخ قوم اسرائیل، عهد خداوند با قوم خود، قوانین، عبادت، حکمت و پیام‌های پیامبران است.
عهد عتیق زمینه تاریخی و دینی مهمی برای فهم عهد جدید فراهم می‌کند. بسیاری از موضوع‌هایی که در انجیل‌ها و نامه‌های عهد جدید مطرح می‌شوند، با داستان‌ها، تصاویر و تعالیم عهد عتیق ارتباط دارند.
در عهد عتیق با موضوع‌های متنوعی روبه‌رو می‌شویم، از جمله:
روایت آفرینش و آغاز تاریخ بشر.
زندگی ابراهیم و روایت عهد خداوند.
خروج بنی‌اسرائیل از مصر.
دریافت شریعت و شکل‌گیری جامعه اسرائیل.
پادشاهان و تاریخ پادشاهی اسرائیل.
دعاها و سرودهای کتاب مزامیر.
حکمت و پرسش‌های انسانی درباره زندگی و رنج.
دعوت پیامبران به عدالت، وفاداری و بازگشت به سوی خداوند.
امید به نجات و تجدید حیات قوم خداوند.
این موضوع‌ها به ما کمک می‌کنند تا زمینه بسیاری از مفاهیم عهد جدید را بهتر بشناسیم.
اگر برای نخستین بار کتاب مقدس را مطالعه می‌کنید، می‌توانید از پیدایش شروع کنید تا با روایت‌های آغازین، ابراهیم، اسحاق، یعقوب و یوسف آشنا شوید.
کتاب خروج نیز درباره رهایی بنی‌اسرائیل از مصر و شکل‌گیری عهد و شریعت سخن می‌گوید.
اگر به دعا و نیایش علاقه دارید، کتاب مزامیر نقطه شروع مناسبی است. این کتاب مجموعه‌ای از سرودها و دعاهایی است که موضوع‌هایی مانند شکرگزاری، ترس، اعتماد، اندوه، توبه و امید را بیان می‌کنند.
کتاب امثال نیز مجموعه‌ای از تعالیم حکمت‌آمیز درباره رفتار، سخن گفتن، روابط و تصمیم‌گیری را در بر دارد.
هنگام مطالعه عهد عتیق، بهتر است درباره زمینه تاریخی هر کتاب اطلاعاتی به دست آورید و از تعمیم دادن هر روایت به همه موقعیت‌های زندگی خودداری کنید. برخی بخش‌ها به شرایط خاص تاریخی یا عهدی مربوط‌اند و برای فهم دقیق آن‌ها باید متن را در زمینه خودش بررسی کرد.
عهد جدید بخش دوم کتاب مقدس مسیحیان است و بر زندگی، تعالیم، مرگ و رستاخیز عیسی مسیح و شکل‌گیری جامعه مسیحی اولیه تمرکز دارد.
این مجموعه شامل چهار انجیل، کتاب اعمال رسولان، نامه‌های رسولان و کتاب مکاشفه است.
عهد جدید برای مسیحیان اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا زندگی و پیام عیسی مسیح را روایت می‌کند و درباره معنای ایمان به او، زندگی کلیسایی، محبت، بخشش، امید و پیروی از مسیح تعلیم می‌دهد.
چهار انجیل عهد جدید عبارت‌اند از:
انجیل متی
انجیل مرقس
انجیل لوقا
انجیل یوحنا
هر چهار انجیل به عیسی مسیح می‌پردازند، اما در شیوه روایت، انتخاب مطالب و تأکیدهای ادبی و الهیاتی تفاوت‌هایی دارند.
انجیل متی به تعالیم عیسی، موعظه بر فراز کوه و ارتباط مأموریت او با نوشته‌های عهد عتیق توجه دارد.
انجیل مرقس روایتی نسبتاً فشرده و پرتحرک از خدمت عیسی ارائه می‌کند و به اعمال، تعالیم، رنج و هویت او توجه نشان می‌دهد.
انجیل لوقا روایت زندگی و خدمت عیسی را با توجه به رحمت خداوند، دعا، عمل روح‌القدس و توجه به افراد به‌حاشیه‌رانده‌شده ارائه می‌کند.
انجیل یوحنا با زبان و ساختاری متفاوت، بر هویت عیسی، نشانه‌های او، رابطه‌اش با پدر و دعوت به ایمان تأکید دارد.
خواندن هر چهار انجیل به ما کمک می‌کند تصویری گسترده‌تر از زندگی و تعالیم عیسی مسیح به دست آوریم.
کتاب اعمال رسولان درباره گسترش پیام مسیحی پس از رستاخیز عیسی، نقش روح‌القدس و فعالیت رسولان، به‌ویژه پطرس و پولس، سخن می‌گوید.
نامه‌های عهد جدید به موضوع‌هایی مانند ایمان، محبت، وحدت کلیسا، زندگی اخلاقی، امید، رنج، خدمت و رشد روحانی می‌پردازند.
این نامه‌ها اغلب در پاسخ به شرایط و پرسش‌های مشخص جوامع مسیحی اولیه نوشته شده‌اند. به همین دلیل، برای تفسیر آن‌ها باید مخاطبان، موضوع نامه و شرایط تاریخی آن را در نظر گرفت.
کتاب مکاشفه نیز متنی نمادین و مکاشفه‌ای است که با زبان تصویری، درباره وفاداری، داوری، امید و پیروزی نهایی خداوند سخن می‌گوید. مطالعه آن نیازمند توجه ویژه به نوع ادبی و زمینه تاریخی متن است.
اگر تازه می‌خواهید مطالعه کتاب مقدس را آغاز کنید، بهتر است برنامه‌ای ساده و قابل ادامه انتخاب کنید. لازم نیست از همان ابتدا همه کتاب‌ها را به ترتیب بخوانید یا هر بخش را به‌طور کامل درک کنید.
برای آشنایی با زندگی و تعالیم عیسی مسیح، مطالعه یکی از انجیل‌ها نقطه شروع مناسبی است.
انجیل مرقس به دلیل روایت نسبتاً فشرده‌اش می‌تواند برای شروع مفید باشد. اگر می‌خواهید درباره تعالیم عیسی و موعظه بر فراز کوه مطالعه کنید، انجیل متی نیز گزینه مناسبی است.
اگر به روایت لوقا و توجه او به دعا، رحمت و افراد نیازمند علاقه دارید، می‌توانید مطالعه خود را با انجیل لوقا آغاز کنید.
لازم نیست همه این کتاب‌ها را هم‌زمان بخوانید. انتخاب یک انجیل و مطالعه منظم آن می‌تواند شروع خوبی باشد.
به جای تلاش برای خواندن فصل‌های طولانی، می‌توانید روزانه یک بخش کوتاه مطالعه کنید.
پس از خواندن، چند پرسش از خود بپرسید:
در این بخش چه اتفاقی می‌افتد؟
چه کسانی در روایت حضور دارند؟
عیسی چه می‌گوید یا چه کاری انجام می‌دهد؟
این متن در زمینه اصلی خود چه معنایی دارد؟
چه پرسشی درباره این بخش برایم باقی مانده است؟
این پرسش‌ها به شما کمک می‌کنند به جای خواندن شتاب‌زده، توجه بیشتری به متن داشته باشید.
برای فهم بهتر یک آیه، آن را جدا از جمله‌ها و پاراگراف‌های اطرافش مطالعه نکنید.
ببینید چه چیزی پیش از آن آمده و متن پس از آن چه موضوعی را دنبال می‌کند. اگر متن بخشی از یک روایت است، توجه کنید چه اتفاقی پیش از آن رخ داده است. اگر نامه‌ای از رسولان را می‌خوانید، تلاش کنید موضوع اصلی نامه و مخاطبان آن را بشناسید.
استفاده از مقدمه کتاب، یادداشت‌های توضیحی و منابع معتبر می‌تواند به فهم بهتر زمینه تاریخی کمک کند.
پس از خواندن، می‌توانید زمانی برای تأمل اختصاص دهید.
از خود بپرسید که این متن چه پرسشی درباره ایمان، رفتار یا رابطه شما با دیگران مطرح می‌کند. آیا شما را به بررسی نگرشی خاص دعوت می‌کند؟ آیا درباره محبت، عدالت، بخشش یا امید نکته‌ای دارد؟
تأمل نباید به معنای تحمیل معنایی دلخواه به متن باشد. بهتر است ابتدا پیام متن را در زمینه خودش درک کنید و سپس درباره ارتباط آن با زندگی امروز بیندیشید.
بسیاری از مسیحیان مطالعه کتاب مقدس را با دعا همراه می‌کنند. می‌توانید پیش از مطالعه برای فهم بهتر متن دعا کنید و پس از آن، آنچه را آموخته‌اید در دعا با خداوند در میان بگذارید.
برای مثال، اگر درباره بخشش مطالعه کرده‌اید، می‌توانید برای حکمت و توانایی رفتار مسئولانه در روابط خود دعا کنید.
اگر درباره امید می‌خوانید، می‌توانید نگرانی‌های خود را بیان کنید و برای مواجهه با شرایط دشوار قوت بخواهید.
یکی از مهم‌ترین مهارت‌ها در مطالعه کتاب مقدس، توجه به زمینه و نوع ادبی متن است.
گاهی یک آیه به‌تنهایی نقل می‌شود، در حالی که معنای دقیق آن به جمله‌های قبل و بعد وابسته است. برای جلوگیری از برداشت نادرست، می‌توانید چند اصل ساده را رعایت کنید.
همیشه به متن اطراف آیه توجه کنید. ببینید چه کسی سخن می‌گوید، مخاطب چه کسی است و موضوع اصلی چیست.
برای مثال، سخنان یکی از شخصیت‌های کتاب ایوب لزوماً به معنای تأیید کامل آن سخن از سوی نویسنده کتاب نیست. برای فهم روایت باید گفت‌وگوها و نتیجه کلی کتاب را نیز بررسی کرد.
کتاب مقدس شامل انواع ادبی مختلفی است.
مزامیر اغلب با زبان شاعرانه سخن می‌گویند. امثال شامل گفته‌های حکمت‌آمیز است. انجیل‌ها روایت زندگی و تعالیم عیسی را ارائه می‌کنند. نامه‌های رسولان به مسائل جوامع مسیحی می‌پردازند و مکاشفه از نمادها و تصاویر گسترده استفاده می‌کند.
اگر همه این بخش‌ها را به یک شیوه بخوانیم، ممکن است معنای آن‌ها را نادرست درک کنیم.
گاهی یک آیه برای ما معنایی شخصی و مهم پیدا می‌کند. این تجربه می‌تواند بخشی از زندگی ایمانی باشد، اما بهتر است میان معنای متن در زمینه اصلی خود و کاربرد شخصی آن تفاوت بگذاریم.
برای مثال، ممکن است یک مزمور در شرایط دشوار به ما امید بدهد. این کاربرد شخصی ارزشمند است، اما نباید هر جزئیات تاریخی یا شاعرانه آن را بدون بررسی به یک وعده مستقیم و همگانی تبدیل کنیم.
می‌توانید از فرهنگ کتاب مقدس، اطلس تاریخی، مقدمه کتاب‌ها، تفسیرهای معتبر و منابع آموزشی کلیسایی استفاده کنید.
در موضوع‌هایی که میان سنت‌های مسیحی تفاوت دیدگاه وجود دارد، بهتر است دیدگاه‌های مختلف را منصفانه بررسی کنید و مشخص سازید که هر تفسیر از چه سنتی می‌آید.
اگر می‌خواهید مطالعه کتاب مقدس را به‌صورت منظم آغاز کنید، برنامه زیر می‌تواند نقطه شروعی ساده باشد.
مطالعه خود را با بخش‌هایی از انجیل مرقس آغاز کنید. به اعمال عیسی، تعالیم او، شیوه برخوردش با مردم و دعوت او به پیروی توجه کنید.
هدف این هفته، آشنایی اولیه با روایت زندگی و خدمت عیسی است.
بخش‌هایی از انجیل متی، به‌ویژه فصل‌های ۵ تا ۷، را مطالعه کنید. این بخش‌ها شامل موعظه بر فراز کوه هستند و موضوع‌هایی مانند محبت به دشمنان، دعا، بخشش، نگرانی و رفتار با دیگران را بررسی می‌کنند.
هنگام مطالعه، به زمینه هر تعلیم و ارتباط آن با کل موعظه توجه کنید.
چند مزمور مانند مزمور ۲۳، مزمور ۲۷، مزمور ۴۶ و مزمور ۵۱ را بخوانید.
به تنوع احساسات در این دعاها توجه کنید: اعتماد، درخواست کمک، توبه و امید. این مطالعه می‌تواند به شما کمک کند با شیوه‌های مختلف دعا در کتاب مقدس آشنا شوید.
بخش‌هایی از فیلیپیان، یعقوب یا افسسیان را مطالعه کنید. به موضوع‌هایی مانند محبت، فروتنی، حکمت، پایداری، رفتار با دیگران و زندگی جامعه ایمانی توجه کنید.
در پایان چهار هفته، می‌توانید بررسی کنید کدام کتاب برای ادامه مطالعه مناسب‌تر است و برنامه خود را بر اساس علاقه و نیازتان تنظیم کنید.
این برنامه پیشنهادی است و لازم نیست آن را با سرعت مشخصی دنبال کنید. می‌توانید زمان بیشتری برای هر بخش اختصاص دهید یا ترتیب آن را تغییر دهید.
هنگام مطالعه کتاب مقدس ممکن است با نسخه‌ها و ترجمه‌های مختلفی روبه‌رو شوید. تفاوت میان ترجمه‌ها می‌تواند ناشی از شیوه ترجمه، انتخاب واژه‌ها، ویژگی‌های زبانی و گاهی تفاوت در متن مبنای ترجمه باشد.
برای مطالعه دقیق‌تر، بهتر است از ترجمه‌ای استفاده کنید که زبان آن برایتان روشن و قابل فهم است. اگر یک آیه دشوار به نظر می‌رسد، مقایسه آن با ترجمه‌ای دیگر می‌تواند به فهم بهتر کمک کند.
همچنین، مجموعه کتاب‌های عهد عتیق در سنت‌های مسیحی یکسان نیست. نسخه‌های پروتستان، کاتولیک و ارتدوکس در فهرست برخی کتاب‌ها تفاوت دارند.
این تفاوت به معنای آن نیست که همه بخش‌های کتاب مقدس میان سنت‌ها متفاوت‌اند. بخش بزرگی از کتاب مقدس در این سنت‌ها مشترک است، اما هنگام مطالعه یک کتاب خاص باید به نسخه مورد استفاده توجه کرد.
اگر در کلیسای مشخصی حضور دارید، می‌توانید درباره ترجمه و نسخه رایج آن سنت پرس‌وجو کنید.
در کنار خواندن متن اصلی، برخی منابع می‌توانند به شما کمک کنند ساختار کتاب مقدس را بهتر بشناسید.
مقدمه هر کتاب معمولاً اطلاعاتی درباره موضوع، ساختار، زمینه تاریخی و مخاطبان آن ارائه می‌کند. مطالعه این مقدمه پیش از آغاز کتاب می‌تواند به فهم بهتر متن کمک کند.
نقشه‌ها می‌توانند در شناخت مکان‌هایی مانند اورشلیم، جلیل، سامره، مصر و مسیرهای سفرهای رسولان مفید باشند.
فرهنگ کتاب مقدس به توضیح نام اشخاص، مکان‌ها، اصطلاحات و مفاهیم تاریخی و دینی کمک می‌کند.
تفسیرها می‌توانند دیدگاه‌های مختلف درباره یک متن را توضیح دهند. بهتر است از منابعی استفاده کنید که زمینه تاریخی و ادبی متن را بررسی می‌کنند و میان اطلاعات تاریخی و برداشت الهیاتی تفاوت می‌گذارند.
مطالعه گروهی می‌تواند فرصتی برای پرسش، گفت‌وگو و آشنایی با برداشت‌های مختلف فراهم کند. در چنین گفت‌وگوهایی، بهتر است با احترام به دیگران گوش دهیم و آماده باشیم برداشت‌های خود را دوباره بررسی کنیم.
شناخت کتاب مقدس فرایندی تدریجی است. لازم نیست از همان ابتدا همه کتاب‌ها را بشناسید یا به تمام پرسش‌های خود پاسخ دهید.
می‌توانید با یک انجیل آغاز کنید، هر بار بخش کوتاهی بخوانید، زمینه متن را بررسی کنید و درباره معنای آن تأمل کنید. همراه کردن مطالعه با دعا و استفاده از منابع معتبر نیز می‌تواند به فهم بهتر کمک کند.
کتاب مقدس مجموعه‌ای متنوع از نوشته‌هاست که برای فهم دقیق آن باید به زمینه تاریخی، نوع ادبی و ارتباط بخش‌های مختلف توجه کرد. با چنین رویکردی، مطالعه می‌تواند هم آگاهی شما را افزایش دهد و هم فرصتی برای تأمل در ایمان و زندگی روزانه فراهم کند.
اگر تازه شروع کرده‌اید، امروز یک بخش کوتاه انتخاب کنید و با آرامش بخوانید. به آنچه متن می‌گوید توجه کنید، پرسش‌های خود را یادداشت کنید و در صورت نیاز از منابع معتبر یا افراد آگاه کمک بگیرید.
باشد که مطالعه کتاب مقدس برای شما فرصتی برای شناخت بهتر ایمان مسیحی، تأمل در تعالیم عیسی مسیح و رشد در زندگی روحانی باشد.
کتاب مقدس مجموعه‌ای از نوشته‌های دینی است که در سنت مسیحی جایگاهی محوری دارد. این مجموعه شامل عهد عتیق و عهد جدید است و کتاب‌های گوناگونی مانند روایت‌های تاریخی، سرودها، نوشته‌های حکمت‌آمیز، انجیل‌ها و نامه‌های رسولان را در بر می‌گیرد.
نسخه‌های رایج پروتستان معمولاً ۶۶ کتاب دارند. در سنت کاتولیک، تعداد کتاب‌ها بیشتر است و مجموعه کتاب‌های عهد عتیق در سنت‌های ارتدوکس نیز ممکن است متفاوت باشد.
عهد عتیق شامل نوشته‌هایی درباره آفرینش، تاریخ قوم اسرائیل، عهد، شریعت، حکمت و پیامبران است. عهد جدید بر زندگی و تعالیم عیسی مسیح، رستاخیز او و شکل‌گیری جامعه مسیحی اولیه تمرکز دارد.
برای آشنایی با زندگی و تعالیم عیسی مسیح، مطالعه یکی از چهار انجیل نقطه شروع مناسبی است. انجیل مرقس نسبتاً فشرده است و انجیل متی بخش‌های مهمی از تعالیم عیسی، از جمله موعظه بر فراز کوه، را در بر دارد.
متی، مرقس، لوقا و یوحنا همگی درباره عیسی مسیح هستند، اما در ساختار، انتخاب روایت‌ها و تأکیدهای ادبی و الهیاتی تفاوت‌هایی دارند. مطالعه هر چهار انجیل می‌تواند به شناخت گسترده‌تر زندگی و تعالیم عیسی کمک کند.
آیه را در متن اطراف خود بخوانید، نوع ادبی آن را بشناسید و به زمینه تاریخی و مخاطبان اصلی توجه کنید. در صورت نیاز، از مقدمه کتاب، فرهنگ کتاب مقدس و تفسیرهای معتبر کمک بگیرید.
بله. ترجمه‌ها ممکن است در انتخاب واژه‌ها، سبک زبانی و گاهی متن مبنا تفاوت داشته باشند. مقایسه ترجمه‌های معتبر می‌تواند به فهم بهتر بخش‌های دشوار کمک کند.
نه کاملاً. مجموعه کتاب‌های پذیرفته‌شده در عهد عتیق در سنت‌های پروتستان، کاتولیک و ارتدوکس تفاوت‌هایی دارد. بنابراین، هنگام مطالعه باید به سنت کلیسایی و نسخه مورد استفاده توجه کرد.
می‌توانید با پنج تا پانزده دقیقه در روز آغاز کنید. مهم‌تر از مدت زمان، انتخاب برنامه‌ای واقع‌بینانه و توجه به متن است. در صورت تمایل می‌توانید زمان مطالعه را به‌تدریج افزایش دهید.
بله. بسیاری از مسیحیان پیش و پس از مطالعه دعا می‌کنند. می‌توانید برای فهم بهتر متن دعا کنید و سپس درباره پیام آن تأمل کنید و نیازها یا پرسش‌های خود را با خداوند در میان بگذارید.
© تمامی حقوق محفوظ است | دعاهای عیسی – وب‌سایت مستقل منابع مسیحی فارسی