مریم، مادر عیسی؛ زندگی، ایمان و نقش او در روایت انجیل

حضرت مریم چه کسی بود؟

نام و پیشینه مریم

مریم در روزگار امپراتوری روم و در جامعه یهودی قرن نخست میلادی زندگی می‌کرد. نام او در زبان‌های گوناگون به شکل‌هایی مانند مریم، ماریام و مریمِه بازتاب یافته است. عهد جدید درباره سن، پیشینه خانوادگی و جزئیات زندگی روزمره او اطلاعات اندکی می‌دهد؛ از همین رو، نباید خلأهای روایت را با حدس‌های قطعی پر کرد.

در روایت لوقا، مریم در ناصره، شهری در جلیل، زندگی می‌کرد و نامزد یوسف بود (لوقا ۱:۲۶–۲۷). جلیل منطقه‌ای در شمال سرزمین اسرائیل با آبادی‌ها و شهرهای کوچک بود. زنان آن دوره در چارچوب خانواده و جامعه محلی زندگی می‌کردند و نامزدی می‌توانست پیوندی رسمی و دارای تعهد اجتماعی باشد، هرچند زوج هنوز زندگی مشترک را آغاز نکرده بودند.

خانواده و خویشاوندان

لوقا از الیزابت، خویشاوند مریم، یاد می‌کند. پس از بشارت، مریم به دیدار او می‌رود و الیزابت فرزند درون رحم خود را به شادی می‌جنباند (لوقا ۱:۳۹–۴۵). متن نسبت دقیق خویشاوندی آن دو را مشخص نمی‌کند. نام‌های یواخیم و حنا برای والدین مریم در سنت‌های مسیحیِ متأخرتر و نوشته‌های غیرقانونی اولیه آمده‌اند، اما اناجیل قانونی آن‌ها را به‌عنوان پدر و مادر مریم معرفی نمی‌کنند.

بشارت جبرائیل و پاسخ مریم

پیام فرشته

لوقا روایت می‌کند که فرشته جبرائیل نزد مریم آمد و او را برخوردار از فیض خواند. پیام فرشته این بود که مریم پسری خواهد زایید و نامش را عیسی خواهد گذاشت؛ او «پسر خدای متعال» خوانده می‌شود و پادشاهی‌اش پایدار خواهد بود (لوقا ۱:۲۶–۳۳). این عنوان در روایت به هویت و مأموریت ویژه عیسی اشاره دارد.

مریم می‌پرسد این امر چگونه رخ خواهد داد، زیرا با مردی هم‌بستر نشده است (لوقا ۱:۳۴). جبرائیل پاسخ می‌دهد که روح‌القدس بر او خواهد آمد و قدرت خدای متعال بر او سایه خواهد افکند. متن لوقا بارداری عیسی را به عمل خدا نسبت می‌دهد و از نقش یوسف در این بارداری سخن نمی‌گوید.

ایمان و پذیرش اراده خداوند

پاسخ مریم چنین است: «اینک کنیز خداوند هستم؛ بر من برحسب سخن تو بشود» (لوقا ۱:۳۸). واژه لاتینی Fiat به معنای «بشود» برای بیان این پذیرش در الهیات مسیحی به کار می‌رود. مریم در روایت لوقا با پرسش خود نشان می‌دهد که می‌کوشد پیام را بفهمد و با پاسخ نهایی، اعتماد و آمادگی خویش را ابراز می‌کند. الیزابت نیز او را به‌سبب ایمانش می‌ستاید (لوقا ۱:۴۵).

مریم، یوسف و تولد عیسی

واکنش یوسف در روایت متی

انجیل متی گزارش می‌کند که مریم پیش از آنکه با یوسف زندگی مشترک را آغاز کند، از روح‌القدس باردار شد. یوسف که مردی درستکار بود، نمی‌خواست او را رسوا کند و تصمیم داشت نامزدی را در نهان برهم زند. در خواب، فرشته به او می‌گوید مریم را به خانه خود ببرد، زیرا آنچه در او پدید آمده از روح‌القدس است، و نام کودک را عیسی بگذارد (متی ۱:۱۸–۲۵).

متی نام عیسی را با نجات قوم از گناهانشان پیوند می‌دهد و عنوان «عمانوئیل» را، به معنای «خدا با ماست»، در چارچوب تحقق نوشته‌ای از اشعیا می‌آورد. روایت متی بر تصمیم یوسف و هدایت او در خواب تأکید دارد؛ این جزئیات با روایت لوقا یکسان نیستند و باید به‌عنوان گزارش‌های جداگانه انجیل‌ها خوانده شوند.

سفر به بیت‌لحم و تولد

در لوقا، فرمان ثبت‌نام و سفر یوسف، که از خاندان داوود بود، از ناصره به بیت‌لحم زمینه تولد عیسی را فراهم می‌کند (لوقا ۲:۱–۵). مریم نیز همراه اوست. لوقا می‌گوید هنگام حضورشان در بیت‌لحم، روزهای زایمان فرا رسید و مریم پسر نخست‌زاده خود را به دنیا آورد؛ او کودک را در قنداق پیچید و در آخور خواباند، زیرا جایی برای آنان در محل اقامت نبود (لوقا ۲:۶–۷).

آخور نشانه‌ای ساده و ملموس در روایت تولد است، نه توصیفی کامل از ساختمان یا شرایط دقیق زایش. نقش مریم در این صحنه، نقش مادری است که کودک را به دنیا می‌آورد و از او نگهداری می‌کند. انجیل لوقا سپس شبانانی را روایت می‌کند که فرشتگان خبر تولد نجات‌دهنده را به آنان می‌رسانند. شبانان کودک را می‌یابند و آنچه شنیده‌اند بازمی‌گویند؛ مریم نیز این امور را در دل نگاه می‌داشت و درباره‌شان می‌اندیشید (لوقا ۲:۸–۲۰).

شبانان در لوقا و مجوسان در متی

داستان مجوسان در انجیل متی آمده است، نه در روایت شبانان لوقا. مجوسان از مشرق به دنبال نشانه ستاره می‌آیند و کودک را همراه مادرش در خانه می‌یابند؛ سپس هدایایی پیشکش می‌کنند (متی ۲:۱–۱۲). متی از فرمانروایی هیرودیس و خطر تهدید کودک نیز سخن می‌گوید. شبانان و مجوسان در دو روایت جداگانه ظاهر می‌شوند؛ پس کنار هم گذاشتن آن‌ها در یک صحنه، بدون توضیح تفاوت منابع، دقیق نیست.

مریم در کودکی عیسی

تقدیم در معبد و سخن شمعون

لوقا می‌گوید خانواده عیسی او را بر اساس شریعت به اورشلیم بردند تا آیین مربوط به نخست‌زاده و تطهیر را انجام دهند (لوقا ۲:۲۲–۲۴). شمعون کودک را در آغوش گرفت و از نجاتی سخن گفت که برای قوم‌ها آماده شده است. او به مریم گفت که رنجی نیز از جان او خواهد گذشت (لوقا ۲:۲۵–۳۵). این گفته در روایت، رنج آینده مریم را پیشاپیش یادآور می‌شود.

فرار به مصر و بازگشت به ناصره

متی روایت می‌کند فرشته در خواب به یوسف هشدار داد که هیرودیس در پی کودک است؛ یوسف مریم و عیسی را به مصر برد. پس از مرگ هیرودیس، خانواده به سرزمین اسرائیل بازگشتند و در ناصره سکونت گزیدند (متی ۲:۱۳–۲۳). این مسیر در متی آمده و نباید جزئیاتش را به‌عنوان بخش گزارش لوقا معرفی کرد.

عیسی دوازده‌ساله در معبد

در لوقا، خانواده برای عید فصح به اورشلیم می‌روند. پس از بازگشت، مریم و یوسف درمی‌یابند عیسی در گروه همراهان نیست و برای یافتنش به شهر بازمی‌گردند. مریم نگرانی خود را به او می‌گوید و عیسی پاسخ می‌دهد که باید در امور پدرش باشد. آنان معنای سخنش را در آن لحظه درک نمی‌کنند. سپس عیسی با آنان به ناصره بازمی‌گردد و از ایشان اطاعت می‌کند؛ مریم نیز این امور را در دل نگاه می‌دارد (لوقا ۲:۴۱–۵۲).

مریم در مأموریت عمومی عیسی

عروسی قانا

انجیل یوحنا از حضور مریم در عروسی قانا یاد می‌کند. وقتی شراب تمام می‌شود، مریم این موضوع را به عیسی می‌گوید. پاسخ عیسی به «ساعت» او اشاره دارد؛ سپس مریم به خادمان می‌گوید: «هرچه به شما گوید، انجام دهید» (یوحنا ۲:۱–۵). عیسی آب را به شراب بدل می‌کند و یوحنا این رویداد را نخستین نشانه او می‌خواند. مریم در این داستان نیاز را درمی‌یابد، آن را به عیسی می‌سپارد و خادمان را به پیروی از سخن او فرامی‌خواند.

مادر و برادران عیسی

در مرقس، متی و لوقا، مادر و برادران عیسی در پی دیدار او هستند. عیسی با اشاره به کسانی که اراده خدا را به‌جا می‌آورند، از خانواده‌ای روحانی سخن می‌گوید (مرقس ۳:۳۱–۳۵؛ متی ۱۲:۴۶–۵۰؛ لوقا ۸:۱۹–۲۱). این سخن را نباید ساده‌انگارانه بی‌احترامی به مادرش دانست؛ در سیاق روایت، تأکید بر پیوند شاگردی و اطاعت از خداست.

واژه «برادران» در این متون در میان سنت‌های مسیحی تفسیرهای متفاوتی داشته است. بسیاری از پروتستان‌ها آن را به معنای برادران زیستی عیسی می‌فهمند؛ سنت کاتولیک و شماری از سنت‌های ارتدوکس، با تکیه بر فهم تاریخی و کلیسایی خود، تفسیرهای دیگری از نسبت این افراد با خانواده دارند. متن این اختلاف‌نظر را به‌تنهایی حل نمی‌کند. در مجموع، عهد جدید حضور روزمره مریم در دوره خدمت عیسی را به تفصیل ثبت نکرده است.

مریم در پای صلیب و در میان شاگردان

مادر عیسی در مصلوب شدن

یوحنا از چند زن حاضر در کنار صلیب، از جمله مادر عیسی، سخن می‌گوید. عیسی مادرش و شاگرد محبوب را می‌بیند و به او می‌گوید: «ای زن، اینک پسرت» و به شاگرد می‌گوید: «اینک مادرت». از آن ساعت، شاگرد او را به خانه خود می‌برد (یوحنا ۱۹:۲۵–۲۷). در سطح روایی، این سخنان تدبیری برای سپردن مریم به مراقبت شاگرد محبوب نیز هست.

در سنت کاتولیک، این صحنه افزون بر معنای خانوادگی، معنایی کلیسایی یافته است: مریم در پیوند با شاگردان و جامعه ایمانداران فهمیده می‌شود. کلیسا این برداشت را با نقش مادری او نسبت به ایمانداران مرتبط می‌کند، اما خود متن یوحنا عبارت «مادر کلیسا» را در این آیات به کار نمی‌برد. رنج مریم در پای صلیب با پیشگویی شمعون درباره درد او نیز پیوند داده شده است (لوقا ۲:۳۵).

مریم پس از رستاخیز و صعود

اعمال رسولان گزارش می‌کند که مریم، مادر عیسی، پس از صعود او در کنار شاگردان، زنان و برادران عیسی بود و آنان یکدل به دعا و درخواست ادامه می‌دادند (اعمال ۱:۱۲–۱۴). این تنها گزارش روشن کتاب عهد جدید از حضور او در جامعه ایمانداران پس از عروج است. درباره سال‌های پایانی، سفرها یا محل وفات مریم، عهد جدید اطلاعات قطعی ارائه نمی‌دهد؛ روایت‌های مربوط به این موضوع‌ها باید به‌عنوان سنت‌های تاریخی کلیسا معرفی شوند، نه گزارش صریح کتاب مقدس.

ویژگی‌های مریم بر پایه عهد جدید

ایمان: مریم پیام فرشته را می‌پذیرد و الیزابت ایمان او را می‌ستاید (لوقا ۱:۳۸، ۴۵). این ایمان در روایت، اعتماد به وعده‌ای است که همه جزئیات تحقق آن از پیش برای مریم روشن نیست.

فروتنی: در سرود معروف او، که با عبارت «جان من خداوند را تمجید می‌کند» آغاز می‌شود، مریم بزرگی خدا و توجه او به فروتنان را بیان می‌کند (لوقا ۱:۴۶–۵۵). سرود، خودستایی مریم نیست؛ نگاه او را به خدا و دگرگونی‌ای که از او انتظار دارد نشان می‌دهد.

اطاعت و توجه به دیگران: پذیرش اراده خدا در لوقا ۱:۳۸ و شتاب او برای دیدار الیزابت در لوقا ۱:۳۹–۵۶، آمادگی و محبت او را نشان می‌دهد. در قانا نیز نیاز میزبانان را به عیسی یادآور می‌شود (یوحنا ۲:۱–۱۲).

تأمل، شجاعت و وفاداری: مریم رویدادها را در دل می‌سنجد (لوقا ۲:۱۹، ۵۱). حضورش در کنار صلیب، در روایت یوحنا، وفاداری در دل رنج را نشان می‌دهد (یوحنا ۱۹:۲۵–۲۷). سپس در میان شاگردان دعا می‌کند (اعمال ۱:۱۴).

مریم در سنت و آموزه‌های کلیسای کاتولیک

مادر خدا و باکرگی همیشگی

عنوان یونانی Theotokos به معنای «زاینده خدا» یا «مادر خدا» است. مقصود این نیست که مریم سرچشمه الوهیت باشد؛ عنوان بر این باور مسیح‌شناختی تأکید می‌کند که عیسی، که از مریم زاده شد، یک شخص و به‌راستی خداوند است. شورای افسس در سال ۴۳۱ از این عنوان در دفاع از یگانگی شخص مسیح پشتیبانی کرد.

کلیسای کاتولیک همچنین آموزه باکرگی همیشگی مریم را می‌پذیرد: باکرگی پیش از تولد عیسی، هنگام تولد و پس از آن. این آموزه بر سنت و تفسیر کلیسایی نیز تکیه دارد و برداشت‌های مسیحیان درباره تعبیر «برادران عیسی» در این بحث یکسان نیست. بررسی تفصیلی آن به مقاله‌ای مستقل درباره «مریم مقدس، همیشه باکره» نیاز دارد.

مادر کلیسا و تکریم مریم

پاپ پل ششم در سال ۱۹۶۴، در پیوند با آموزه‌های شورای دوم واتیکان، مریم را «مادر کلیسا» نامید. این عنوان در سنت کاتولیک با پیوند مریم و شاگرد محبوب در یوحنا ۱۹ و حضور او میان ایمانداران در اعمال رسولان فهمیده می‌شود. آموزه‌های رسمی کاتولیک از کتاب مقدس، سنت مقدس و تعلیم کلیسا بهره می‌گیرند؛ این سه را نباید یکسان با عبارت صریح هر آیه دانست.

در اصطلاح سنتی، Latria پرستشی است که تنها به خدا تعلق دارد؛ Dulia احترام به قدیسان و Hyperdulia تکریم ویژه مریم است. بنابراین، آموزه کاتولیک میان پرستش خدا و تکریم مریم تفاوت می‌گذارد و او را الگوی ایمان می‌داند، نه موجودی مستقل از مسیح یا هم‌رتبه با خدا.

نگاه کلیساهای مسیحی به حضرت مریم

برای آشنایی گسترده‌تر با برداشت‌های کلیسایی می‌توان به صفحات مرتبط درباره جایگاه مریم در کلیسای کاتولیک و تعلیمات کلیسا درباره حضرت مریم مراجعه کرد، مشروط بر آنکه پیوندها به نشانی‌های واقعی و منتشرشده وب‌سایت افزوده شوند.

پرسش‌های متداول

حضرت مریم مادر چه کسی بود؟

مریم مادر عیسی مسیح بود؛ اناجیل متی و لوقا روایت تولد او را گزارش می‌کنند.

مریم در کجا زندگی می‌کرد؟

لوقا او را در ناصره، شهری در جلیل، معرفی می‌کند (لوقا ۱:۲۶–۲۷).

فرشته جبرائیل چگونه به مریم بشارت داد؟

جبرائیل به او گفت پسری خواهد زایید و نامش را عیسی خواهد گذاشت؛ مریم پاسخ داد که کنیز خداوند است و پیام فرشته را می‌پذیرد (لوقا ۱:۲۶–۳۸).

آیا مریم پیش از تولد عیسی با یوسف ازدواج کرده بود؟

متی و لوقا می‌گویند مریم و یوسف نامزد بودند. متی تصریح می‌کند که پیش از آغاز زندگی مشترک، مریم از روح‌القدس باردار شد (متی ۱:۱۸–۲۵).

عیسی در کجا متولد شد؟

روایت لوقا محل تولد را بیت‌لحم معرفی می‌کند (لوقا ۲:۱–۷).

آیا مریم هنگام تولد عیسی حضور داشت؟

بله؛ لوقا می‌گوید مریم عیسی را به دنیا آورد، در قنداق پیچید و در آخور خواباند (لوقا ۲:۶–۷).

چرا مریم و یوسف عیسی را به معبد بردند؟

برای انجام آیین‌های مقرر در شریعت درباره تولد نخست‌زاده و تطهیر (لوقا ۲:۲۲–۲۴).

نقش مریم در معجزه عروسی قانا چه بود؟

او به عیسی گفت شراب تمام شده و از خادمان خواست هرچه عیسی می‌گوید انجام دهند (یوحنا ۲:۱–۱۲).

آیا مریم هنگام مصلوب شدن عیسی حضور داشت؟

بله. انجیل یوحنا مادر عیسی را در میان زنان کنار صلیب معرفی می‌کند (یوحنا ۱۹:۲۵).

عیسی در پای صلیب درباره مادرش چه گفت؟

به مادرش گفت «اینک پسرت» و به شاگرد محبوب گفت «اینک مادرت»؛ شاگرد از آن پس او را به خانه خود برد (یوحنا ۱۹:۲۶–۲۷).

آیا مریم پس از صعود عیسی در میان شاگردان بود؟

بله. اعمال رسولان او را در میان کسانی می‌داند که همراه شاگردان دعا می‌کردند (اعمال ۱:۱۲–۱۴).

چرا کاتولیک‌ها مریم را مادر خدا می‌نامند؟

عنوان Theotokos بر این باور دلالت دارد که عیسی، که مریم او را به دنیا آورد، یک شخص و حقیقتاً خداوند است؛ این عنوان درباره سرچشمه الوهیت مریم نیست.

آیا کاتولیک‌ها حضرت مریم را می‌پرستند؟

خیر. آموزه کاتولیک پرستش را ویژه خدا می‌داند و تکریم مریم را از پرستش متمایز می‌کند.

آیا اطلاعات دقیقی درباره سال‌های پایانی زندگی مریم وجود دارد؟

عهد جدید جزئیات قطعی درباره سال‌های پایانی یا محل وفات او نمی‌دهد. روایت‌های بعدی به سنت‌های کلیسایی تعلق دارند.

منابع و برای مطالعه بیشتر

• انجیل متی، به‌ویژه فصل‌های ۱ و ۲ و ۱۲.
• انجیل مرقس، به‌ویژه فصل ۳.
• انجیل لوقا، به‌ویژه فصل‌های ۱ و ۲ و ۸.
• انجیل یوحنا، به‌ویژه فصل‌های ۲ و ۱۹.
• اعمال رسولان، ۱:۱۲–۱۴.
• Catechism of the Catholic Church، بخش‌های مربوط به مریم و کلیسا.
• شورای دوم واتیکان، قانون اساسی جزمی Lumen Gentium، فصل هشتم.
• اسناد شورای افسس (۴۳۱) درباره عنوان Theotokos.

در مجموع، عهد جدید مریم را مادری باایمان، فروتن و وفادار نشان می‌دهد: زنی که پیام خدا را پذیرفت، عیسی را پرورش داد، در لحظه رنج کنار صلیب ایستاد و سپس در دعا با جامعه نخستین ایمانداران همراه شد. جایگاه ویژه او در سنت مسیحی از پیوند یگانه‌اش با عیسی و از نقشش در روایت تجسم سرچشمه می‌گیرد؛ در این روایت، توجه به مریم همواره به فهم بهتر مسیح و پیام او راه می‌برد.